Binbaşı Arif Ağa (Badıllı-Ağrı)

Hamidiye Alayı Kumandanı · Aşiret Lideri · Osmanlı Subayı

Hayatı, Askerî Görevi ve Tarihî Rolü

Binbaşı Arif Ağa, Osmanlı Devleti’nin son döneminde Doğu Anadolu’da etkin rol oynamış, Badıllı Aşireti mensubu önemli bir askerî ve toplumsal liderdir. II. Abdülhamid devrinde kurulan Hamidiye Alayları bünyesinde binbaşı rütbesiyle görev yapmış; aşiretiyle birlikte Osmanlı Devleti’nin doğu sınırlarının savunulmasında ve bölgesel asayişin sağlanmasında etkili olmuştur.

Arif Ağa’nın doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, 19. yüzyılın son çeyreğinde dünyaya geldiği kabul edilmektedir. Doğum yeri olarak Ağrı – Eleşkirt (Tahir) bölgesi öne çıkar. Ailesi uzun yıllar bu bölgede yaşamış, hem aşiret içinde hem de çevre yerleşimlerde nüfuz sahibi olmuştur. Arif Ağa, Badıllı Aşireti’nin Şark koluna mensuptur. Badıllı Aşireti, tarih boyunca Urfa, Diyarbakır, Erzurum, Ağrı ve çevresinde varlık göstermiş; askerî gücü, göç yolları ve liderleriyle bölgenin önde gelen aşiretlerinden biri olmuştur. Arif Ağa, bu köklü aşiretin askerî lider kadrosu içerisinde yetişmiş ve genç yaşlardan itibaren sorumluluk üstlenmiştir.

Arif Ağa, Badıllı Aşireti’nin Osmanlı Devleti ile kurduğu resmî ilişkilerde kilit rol oynayan isimlerden biridir. Aşiretin lideri konumundaki Badıllı Ağa Bey’in en yakın adamı ve askerî yardımcısı olarak öne çıkmıştır. Osmanlı arşiv belgelerine göre Badıllı Aşireti, 1897 yılında Hamidiye Alayları teşkilatına resmen dâhil edilmiş, bu süreçte Arif Ağa aşiretin askerî yapılanmasında aktif görev almıştır. Aşiret içinde disiplini sağlayan, silahlı birlikleri sevk ve idare eden isim olarak tanınmıştır.

II. Abdülhamid döneminde kurulan Hamidiye Alayları, Doğu Anadolu’daki Kürt aşiretlerinden oluşturulan yarı düzenli süvari birlikleriydi. Bu alaylar; Rus sınır tehdidine karşı savunmayı sağlamak, bölgedeki asayişi korumak ve devlete sadık aşiretleri askerî yapı içine almak amacıyla teşkil edilmişti. 2 Mart 1901 tarihli Osmanlı iradesiyle, Badıllı Aşireti lideri Ağa Bey Hamidiye Alayı Kumandanlığına (Kaymakam rütbesiyle) getirilmiş; aynı kararname ile Arif Ağa, Hamidiye Alayı Binbaşılığına atanmıştır. Bu atama, Arif Ağa’nın Osmanlı ordusu içindeki resmî askerî statüsünü açık biçimde tescil etmiştir. Badıllı Aşireti’ne bağlı bu birlik, kaynaklarda 62. Hamidiye Alayı olarak anılmakta; Arif Ağa bu alayın fiilî sevk ve idaresinde görev alarak özellikle Ağrı, Eleşkirt, Tutak ve Erzurum hattında faaliyet göstermiştir.

Askerî Faaliyetler ve Bölgesel Rolü

Arif Ağa’nın binbaşı olarak görev yaptığı dönem, Doğu Anadolu’da siyasi, askerî ve etnik gerilimlerin yoğunlaştığı bir zaman dilimine denk gelmektedir. Bu dönemde Hamidiye Alayları; Rus sınır tehdidine karşı savunma, Ermeni silahlı örgütlerine karşı güvenlik ve bölgesel asayişin sağlanması gibi görevler üstlenmiştir. Badıllı Hamidiye Alayı bu çerçevede hem sınır hattında hem de iç bölgelerde aktif olarak kullanılmış; aşirete mensup çok sayıda süvari bu mücadelelerde hayatını kaybetmiştir. Arif Ağa’nın bu süreçte hem askerî lider hem de aşiret temsilcisi olarak etkin olduğu anlaşılmaktadır.

1900’lü yılların başında Badıllı Aşireti ile komşu bazı aşiretler arasında yaşanan silahlı hadiseler nedeniyle Arif Ağa hakkında soruşturma açılmış ve konu Osmanlı Divan-ı Harbi’ne taşınmıştır. Osmanlı arşiv belgelerine göre Binbaşı Arif Ağa, Badıllı Ağa Bey ve diğer bazı subaylarla birlikte yargılanmış; yapılan inceleme sonucunda suçsuz bulunarak beraat etmiştir. Bu beraat kararı, Arif Ağa’nın Osmanlı Devleti nezdindeki itibarını ve resmî konumunu koruduğunu göstermektedir.

Binbaşı Arif Ağa’nın Hamidiye Alayları’ndaki görevi, Osmanlı Devleti tarafından resmî bir fermanla da teyit edilmiştir. 24 Zilkade 1318 / 20 Şubat 1901 tarihli ve İstanbul’da kaleme alınan bu fermanda, Sultan II. Abdülhamid tarafından Badıllı Aşireti’nden teşkil edilen Hamidiye Hafif Süvari Alayı’na duyulan güven açıkça ifade edilmiş; Badıllı Aşireti Reisi Arif Ağa, liyakati ve sadakati sebebiyle Hamidiye Hafif Süvari Binbaşılığına tayin edilerek binbaşı rütbesiyle şereflendirilmiştir. Fermanda ayrıca bu tayinin Divan-ı Hümâyun izniyle yapıldığı, Arif Ağa’nın askerî nizam ve kanunlara bağlı kalarak görevini sadakatle yürüteceği vurgulanmıştır.

Devlet Nişanları ve Taltif

Binbaşı Arif Ağa’ya, Hamidiye Alayları bünyesinde göstermiş olduğu sadakat ve askerî hizmetler sebebiyle Mecidi Nişanı ve Gümüş Liyakat Madalyası tevcih edilmiştir. Bu taltifler, Arif Ağa’nın Osmanlı Devleti nezdindeki itibarının, liyakatinin ve görev anlayışının resmî olarak takdir edildiğini ortaya koymaktadır.

Binbaşı Arif Ağa’nın bilinen oğullarından biri, Tahirli (Dehar) Hacı Yahya Öztürk’tür. Hacı Yahya Öztürk, 1894 yılında Erzurum’un Hasankale ilçesinde doğmuş, 2004 yılında Ağrı–Eleşkirt Tahir Beldesi’nde 110 yaşında vefat etmiştir. Annesinin adının Nuriye olduğu bilinmektedir. Hacı Yahya Öztürk, Doğu Anadolu şartlarının son derece sınırlı olduğu bir dönemde çocuklarının eğitimine büyük önem vermiş; 6 erkek ve 6 kız olmak üzere 12 çocuk yetiştirmiş, ailesinden hakim, savcı, doktor, mühendis, iktisatçı ve öğretmenler çıkmasını sağlamıştır. Ayrıca uzun yıllar canlı hayvan ticaretiyle uğraşmış; Sovyetler Birliği, Suriye, İran ve Suudi Arabistan’a ihracat yapan öncü bölgesel tüccarlardan biri olarak tanınmıştır.

II. Meşrutiyet sonrası Hamidiye Alayları “Aşiret Alayları” adıyla yeniden düzenlenmiş, ancak Arif Ağa bu dönemde de etkisini sürdürmüştür. I. Dünya Savaşı yıllarında Badıllı aşiret güçleriyle birlikte bölgesel savunma faaliyetlerinde yer aldığı, Cumhuriyet’in ilk yıllarında ise aşiret çevrelerinde saygıyla anılan bir kanaat önderi olarak varlığını sürdürdüğü anlaşılmaktadır.

Değerlendirme olarak, Binbaşı Arif Ağa (Badıllı), Osmanlı Devleti’nin son döneminde aşiret gücü ile devlet otoritesi arasında köprü kurmuş; askerî kimliği kadar toplumsal liderliğiyle de öne çıkmış bir şahsiyettir. Onun hayatı, Hamidiye Alayları üzerinden yürütülen Osmanlı doğu politikasının sahadaki yansımalarını anlamak açısından büyük önem taşımaktadır.

Kaynakça
1. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA)
• Yıldız Perakende Evrakı, Başkitabet (Y.PRK.BŞK), 47/28
(Badıllı Aşireti’nin Hamidiye Alayları’na dâhil edilmesiyle ilgili belge)
• İrade-i Askeriye (İ.AS), 35/48
(Badıllı Ağa Bey’in alay kumandanlığına, Arif Ağa’nın binbaşılığa atanması)
• İrade-i Taltifat (İ.TAL), 249/14
(Binbaşı Arif Ağa’ya Mecidi Nişanı ve Gümüş Liyakat Madalyası verilmesi)
• Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO), 2784/208751 ve 2747/205980
(Divan-ı Harp süreci ve beraat kararı)
2. Şanda, Mehmet Nuri
Geçmişten Günümüze Beydili (Badıllı) Aşireti: Siyasi, Sosyal ve Kültürel Yapısı,
İstanbul, 2015.
3. Klein, Janet
The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone,
Stanford University Press, 2011.
4. Bruinessen, Martin van
Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan’ın Sosyal ve Politik Yapıları,
İstanbul, 2003.
5. Badıllı Vakfı – Yerel Tarih Arşivi
(Badıllı Aşireti Hamidiye Alayları, Rus ve Ermeni çatışmaları, sözlü tarih kayıtları)
6. Osmanlı Hamidiye Alayları Üzerine Akademik Makaleler
• Doğu Anadolu’da aşiret–devlet ilişkileri
• II. Abdülhamid dönemi askerî teşkilatlanma çalışmaları