Aşiret Kültüründe Kavramlar

(Mini Ansiklopedi)

Aşiretler, yalnızca akrabalık bağına dayanan yapılar değil; tarih boyunca görev paylaşımı olan sosyal teşkilatlar olarak varlık göstermiştir.
Aşağıda, aşiret kültüründe sık geçen temel kavramlar kısa ve anlaşılır biçimde açıklanmıştır.

⸻

Temel Unvanlar ve Görevler

Reis

Aşiretin genel temsilini üstlenen, topluluğu dışarıya karşı temsil eden kişidir.

Mir

Birden fazla kabile veya aşiret kolunun yönetiminde söz sahibi olan üst düzey önderdir.

Ağa

Topluluk içinde saygınlığı bulunan, sosyal düzen ve dayanışmada etkili kişiyi ifade eder.

Ocak

Aynı soya mensup ailelerin oluşturduğu, aşiret içindeki temel akrabalık birimidir.

Mal / Malbat

Birden fazla hanenin birleşmesiyle oluşan, üretim ve dayanışma esaslı aile topluluğudur.

Kabile

Birden fazla mal veya ocağın bir araya gelmesiyle oluşan aşiret alt birimidir.

⸻

Toplumsal ve Kültürel Roller

Kanaat Önderi (Arif)

Bilgisi, tecrübesi ve adaletli yaklaşımıyla sorunların çözümünde sözü dinlenen kişidir.

Melle (Molla)

Aşiret içinde dinî konularda rehberlik eden din adamıdır.

Şeyh

Manevî eğitim ve terbiye yönüyle etkili olan, aynı zamanda divanlarda söz sahibi kişidir.

Şıhar

Şair, tarihçi veya edebiyatla ilgilenen, kültürel hafızayı taşıyan kişidir.

Agit

Savaşlarda veya toplumsal olaylarda kahramanlıklarıyla öne çıkan kişidir.

⸻

Barış, Tören ve Dayanışma Kavramları

Sulh

Anlaşmazlıkların karşılıklı rıza ve uzlaşmayla çözülmesini ifade eder.

Barış

Toplumsal huzurun korunması ve çatışmadan kaçınılması durumudur.

Divan

Aşiret büyüklerinin bir araya gelerek önemli meseleleri görüştüğü meclistir.

Şin / Şivan

Ölüm sonrası düzenlenen yas ve anma törenlerini ifade eder.

Şinci

Yas törenlerinde düzeni ve gelenekleri yöneten kişidir.

⸻

Günlük Hayat ve Kültürel Unsurlar

Gevende

Düğün, bayram ve törenlerde davul-zurna gibi müzik icra eden topluluğu ifade eder.

Servan

At ve hayvanların bakımından sorumlu kişidir.

Şivan

Aşiret çobanlarını ifade eden kavramdır.

Zozan

Yaylak ve yazlık otlak alanlarını ifade eder.

⸻

Kadının Toplumsal Yeri

Utfa

Aşiretlerde soyu reis ailesine dayanan, toplantılarda söz hakkı olan ve gerektiğinde imdat çağrısı yapabilen kadını ifade eder.

⸻

Editör Notu

Bu kavramlar; tarihî kaynaklar, sözlü anlatımlar ve bölgesel kullanımlara dayanmaktadır.
Anlamlar bölgeye ve döneme göre farklılık gösterebilir.