Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Aşiret Yapısı

(Genel Bilgilendirme)

Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da; Diyarbakır, Mardin, Batman, Siirt, Şırnak, Van, Bitlis, Hakkâri, Muş, Bingöl, Elazığ ve Adıyaman gibi iller başta olmak üzere çok sayıda aşiret tarihsel ve sosyolojik olarak varlık göstermektedir. Bu coğrafyada aşiret yapıları; Kürt (Kurmancî), Zaza (Zazakî) ve sınırlı ölçüde Arap kökenli topluluklardan oluşan çok katmanlı bir sosyal doku meydana getirmiştir.

Aşiretlerin tarihsel dağılımı ve günümüzdeki konumu; şehirleşme, iç göç, sınır aşan akrabalık bağları ve modern idari yapılar nedeniyle tek bir yerleşim alanı ile sınırlı değildir. Bu nedenle nüfus ve yayılım bilgileri, çoğunlukla yaklaşık ve kaynaklara göre değişebilen niteliktedir.

Bu sayfada yer alan bilgiler; yerel araştırmalar, sözlü tarih anlatımları, tarihî kaynaklar ve bölgesel derlemelere dayalı genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Metin, herhangi bir aşireti diğerlerinden üstün gösterme veya sıralama iddiası içermez.

⸻ Aşiretler ve Kısa Bilgi Notları

Ertoşi / Ertuşi / Hertoşi

Hakkâri, Van, Şırnak ve Irak sınır hattında yerleşim ve akrabalık bağları bulunan bir aşiret yapısı olarak anılır. Kurmancî konuşan kolları vardır. Kaynaklarda çok sayıda kola ayrılan geniş bir yapı şeklinde değerlendirilir.

Milli / Milan

Tarihsel çalışmalarda, birden fazla aşireti ve kolu bünyesinde barındıran aşiretler birliği (konfederasyon) yapısı olarak ele alınır. Diyarbakır, Mardin, Batman ve Siirt hattı başta olmak üzere geniş bir coğrafyada izlerine rastlanır.

Beritan

Diyarbakır, Mardin, Batman ve Siirt çevresinde adı geçen aşiret yapılarındandır. Kurmancî konuşan kolları bulunur. Kırsal yaşam, hayvancılık ve tarımsal faaliyetlerle ilişkilendirilen anlatımlar mevcuttur.

Xerzan / Garzan

Batman ve Siirt hattı ile çevre ilçelerde adı geçen bir aşiret yapısıdır. Kaynaklarda farklı kollara ve alt gruplara ayrıldığı belirtilir. Bölgesel tarih anlatılarında sıkça yer alır.

Cibran

Muş, Bingöl, Diyarbakır ve Elazığ çevresiyle ilişkilendirilen bir aşiret yapısıdır. Tarihî belgelerde ve 19. yüzyıl sonu–20. yüzyıl başı çalışmalarında adına rastlanmaktadır

. ⸻ Diğer Aşiretler  

• Şadiyan / Şadilan → Van, Bitlis ve Muş çevresi

• Hesenan / Hesenî → Muş, Bingöl, Ağrı, Van ve Bitlis çevresi (Zazakî ve Kurmancî konuşan kollar)

• Pinyanişi / Pinyaniş → Hakkâri ve sınır hattı çevresi

• Reşkotan → Mardin ve Diyarbakır hattı

• Şêxan / Şeyhan (Urfa dışı kollar) → Mardin, Batman ve Şırnak çevresi

• Zilan → Van ve Ağrı çevresi

• Şikak / Şikakî → Van, Hakkâri ve İran sınırı çevresi

• Bekiran / Bekirî → Van ve Hakkâri hattı

• Bruki / Brukan → Siirt ve Batman çevresi

• Dersim (Tunceli) aşiretleri → Alan, Haydaran, Abbasan, Ferhatuşağı ve benzeri yapılar (Zaza-Alevi ağırlıklı)

⸻ Genel Notlar

• Bazı aşiretler tarihsel süreçte çok sayıda kola ve bağlı yapıya ayrılmış, bu durum kaynaklarda “aşiretler birliği” veya “konfederatif yapı” olarak tanımlanmıştır. • Günümüzde aşiret yapıları; şehirleşme, eğitim ve modern yaşam biçimleriyle birlikte dönüşüm geçirmektedir, ancak kültürel ve tarihsel bağlamda varlıklarını sürdürmektedir.

• Metinde yer alan bilgiler kesin nüfus verisi veya karşılaştırma amacı taşımaz; yalnızca genel çerçeve sunar.

⸻ Editör Notu Bu sayfa, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki aşiret yapısını tarafsız ve bilgilendirici bir çerçevede tanıtmak amacıyla hazırlanmıştır. Herhangi bir aşiret için üstünlük, büyüklük veya öncelik iddiası bulunmamaktadır.