Badıllı Kelimesinin Anlamı

Badıllı ismi, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da yüzyıllardır varlığını sürdüren köklü bir aşiretin adıdır. Bu isim, tarih boyunca farklı coğrafyalarda ve kültürel zeminlerde yorumlanmış; dil, sözlü kültür ve tarihsel hafıza içerisinde şekillenmiştir. Badıllı kelimesinin anlamı da bu sebeple tek bir bakış açısıyla değil, farklı yaklaşımlar dikkate alınarak ele alınmalıdır.

1. Bölgesel ve Kurmancî Dil Yapısına Göre Anlamı

Badıllı kelimesi, bölgenin yaygın dili olan Kurmancî dil kuralları çerçevesinde incelendiğinde daha net bir anlam kazanmaktadır. Bu dilde kelime sonuna gelen “-î / -e” eki, aidiyet bildirir ve Türkçedeki “-lı” ekine karşılık gelir.

Bu çerçevede:

• Bad / Badı / Badıl → kök isim

• Badıllı → Bad’a mensup olanlar anlamını taşır

“Bad” kelimesi yöresel lehçelerde yırtıcı ve avcı bir doğan kuşunun adıdır. Tarih boyunca bu kelime; yiğitlik, koruyuculuk, liderlik ve asalet gibi anlamlarla ilişkilendirilmiş, birçok kahraman şahsiyet için lakap olarak kullanılmıştır. Bu yorum, Badıllı isminin bölgesel sözlü kültür, destanlar ve tarihî anlatılarla uyumlu bir açıklamasıdır.

Kendini Kürt kimliği içinde tanımlayan Badıllılar, ismin anlamını ve kökenini bu dil ve kültür çerçevesinde değerlendirmektedir.

---

2. Türkmen Beydilli Kabulü Üzerinden Yapılan Yorum

Bazı araştırmacılar ve Badıllılar arasında ise, isim benzerliğinden hareketle Badıllıların Türkmen Beydilli boyuyla bağlantılı olduğu yönünde bir kabul bulunmaktadır. Bu yaklaşım esas alındığında kelimenin anlamı farklı bir dil yapısı üzerinden açıklanmaktadır.

Beydilli kelimesi, Eski Türkçede:

• Bey → yönetici, önder

• Dil / Dili → boy, topluluk

şeklinde iki kelimeden oluşur. Bu yoruma göre Beydilli;
“Bey’e bağlı olanlar”, “beyin topluluğu” ya da “soylu boya mensup olanlar” anlamını taşımaktadır.

Kendini Türkmen kökenli kabul edenler, Badıllı ismini bu tarihsel Türkmen yorumu çerçevesinde değerlendirmekte ve Beydilli boyu ile ilişkilendirmektedir.

---

Değerlendirme

Badıllı ismiyle ilgili bu iki yaklaşım:

• birini diğerini reddeden değil,

• farklı tarihsel ve kültürel okumaları yansıtan yorumlar olarak görülmelidir.

Aşiret yapıları tarih boyunca göçler, devletler ve kültürel etkileşimler içinde şekillenmiştir. Bu nedenle Badıllı isminin hem Kurmancî temelli bölgesel açıklaması, hem de Türkmen Beydilli yorumu, bugün Badıllılar arasında varlığını sürdüren iki meşru bakış açısını temsil etmektedir.

Sonuç olarak Badıllı kelimesi;
aidiyet, köken, tarih ve kimlik tartışmalarının ötesinde, yüzyıllardır bu coğrafyada yaşayan bir topluluğun ortak adıdır ve bu yönüyle saygıyı hak eden köklü bir isimdir.

---

Badıllı İsmi Üzerine

Metin – Kaynak Eşleştirmesi

⸻

1️⃣ Badıllılar ile Beydilliler arasında belgeye dayalı akrabalık bulunmadığı bilgisi

Metindeki ifade:

Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da yaşayan Badıllılar ile Türkmen Beydilliler arasında isim benzerliği dışında doğrudan bir akrabalık bağı kurmaya imkân verecek herhangi bir tarihî belgeye rastlanmamıştır.

Dayandığı kaynaklar:
• Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler, s.130 (90)
• Dr. Fritz, Kürtler, s.30 (81)

📌 Bu iki kaynakta Badıllılar ayrı bir yapı olarak ele alınır; Beydilli Türkmenleriyle doğrudan soy bağı kurulmaz.

⸻

2️⃣ İsim benzerliğinden hareketle tarihî yorum yapılması (tarihçilerin yöntemi)

Metindeki ifade:

Tarihçiler, hakkında açık bilgi bulunmayan aşiretleri incelerken isim benzerliklerinden hareketle bazı değerlendirmelerde bulunabilmektedir.

Dayandığı kaynaklar:
• Kaşgarlı Mahmut, Divan-ı Lügati’t-Türk (82)
• Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler (90)

📌 Her iki eser de dil, isim ve etnonim çözümlemesinin tarih yazımında temel yöntem olduğunu ortaya koyar.

⸻

3️⃣ Doğu ve Güneydoğu sözlü edebiyatında “Badıli” isminin kullanılması

Metindeki ifade:

Bölgenin destanlarında, kilamlarında ve sözlü anlatılarında Beydilli değil, daima Badıli ismi kullanılmıştır.

Dayandığı kaynaklar:
• Ahmet Vasfi Zekeriya, Aşair-i Şam, s.663 (86)
• Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler, s.130 (90)

📌 Bu eserlerde Badıllılar, Mılan ve çevre aşiretlerle birlikte sözlü kültür bağlamında anılır.

⸻

4️⃣ Kilama Devreş’i Abdi ve Beydilli–Badıllı ayrımı

Metindeki ifade:

Kilama Devreş’i Abdi destanında Beydilli Türkmenleri “Turkan” olarak anılmış, Badıllılar ayrı bir tarafta yer almıştır.

Dayandığı kaynaklar:
• Ahmet Vasfi Zekeriya, Aşair-i Şam (86)
• Bölge sözlü tarih kayıtları (Ziya Gökalp derlemeleri) (90)

📌 Bu destanlarda “Çil İbram’e Beydili” ifadesi açıkça geçer; Badıli adı Beydilli yerine kullanılmaz.

⸻

5️⃣ “Bad / Badıl” kelimesinin Kurmancî dil yapısı ve aidiyet eki

Metindeki ifade:

Kurmancî dilinde “-î” eki aidiyet bildirir. Badıllı ismi bu dil yapısına uygundur.

Dayandığı kaynaklar:
• Kaşgarlı Mahmut, Divan-ı Lügati’t-Türk (82)
• Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler (90)

📌 Dilbilimsel aidiyet ekleri bu kaynaklarda açıklanmaktadır.

⸻

6️⃣ “Beydilli” kelimesinin Türkçe kökenli olduğu bilgisi

Metindeki ifade:

Beydilli kelimesi “bey” ve “dil” olmak üzere iki Türkçe kelimeden oluşur.

Dayandığı kaynaklar:
• Kaşgarlı Mahmut, Divan-ı Lügati’t-Türk (82)

📌 Bey, beg, beğ kelimelerinin kökeni açıkça bu eserde açıklanır.

⸻

7️⃣ “Bad” isminin tarihî şahıslarda lakap olarak kullanılması

Metindeki ifade:

Mervani Devleti kurucusu Hüseyin’in lakabı Bad’dır.

Dayandığı kaynaklar:
• İbnü’l-Ezraki, Tarih-i Farikin, s.49 (87)
• İbnü’l-Esir, El-Kâmil fi’t-Tarih, s.25 (88)

📌 İbnü’l-Ezraki “Bad”, İbnü’l-Esir lehçe farkıyla “Baz” şeklinde kaydeder.

⸻

8️⃣ Bad/Baz kelimesinin yırtıcı doğan kuşu anlamı

Metindeki ifade:

Bad/Baz yörede yırtıcı ve avcı doğan kuşunun adıdır.

Dayandığı kaynaklar:
• İbnü’l-Ezraki, Tarih-i Farikin, s.263 (89)
• Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler (90)

⸻

9️⃣ Badıllılar ile Mervaniler arasındaki isim benzerlikleri (Said, Badi)

Metindeki ifade:

Badıllılar ile Mervaniler arasında Said ve Badi isimlerinin yaygınlığı dikkat çekicidir.

Dayandığı kaynaklar:
• İbnü’l-Ezraki, Tarih-i Farikin (87, 89)
• İbnü’l-Esir, El-Kâmil fi’t-Tarih (88)

⸻

🔟 Badıllıların kabile federasyonu yapısı

Metindeki ifade:

Badıllılar tek bir soydan değil, farklı kabilelerin birleşmesiyle oluşmuş bir federasyondur.

Dayandığı kaynaklar:
• Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler (90)
• Ahmet Vasfi Zekeriya, Aşair-i Şam (86)

⸻

1️⃣1️⃣ 1691 tarihli ferman ve Badıllı isminin geçmesi

Metindeki ifade:

21 Ocak 1691 tarihli fermanda Badıllı ve ona bağlı aşiretlerin Urfa çevresine iskânı geçmektedir.

Dayandığı kaynak:
• Osmanlı Fermanı (91) – aktarılan metin

📌 Ancak fermanda geçen kabilelerin günümüz Urfa Badıllılarıyla örtüşmediği özellikle vurgulanır.